Khổ (Dukkha)

Sự thật về khổ: đời có những điều không như ý.

Việc cần làm với sự thật này: cần hiểu rõ (SN 56.29).

• Nghĩa rộng hơn "đau khổ": bất toại nguyện, không trọn vẹn, không bền lâu
• Tám nỗi khổ SN 56.11
  • Sinh, già, bệnh, chết
  • Gặp người mình ghét
  • Xa người mình thương
  • Mong mà không được
  • Tóm lại: năm uẩn bị bám chấp là khổ
• Ba loại khổ SN 38.14
  • Khổ vì đau: đau răng, mất việc
  • Khổ vì đổi thay: vui rồi hết, có rồi mất
  • Khổ vì mọi thứ do duyên tạo thành đều không bền
• Năm uẩn: con người được "ráp" từ 5 nhóm SN 56.13
  • Sắc: thân thể, vật chất
  • Thọ: cảm giác dễ chịu, khó chịu, hoặc trung tính
  • Tưởng: nhận ra, đặt tên ("đây là bông hoa")
  • Hành: ý muốn, phản ứng, thói quen
  • Thức: sự hay biết
  • Ví dụ cỗ xe của ni sư Vajirā trả lời Ma vương: ráp đủ bộ phận thì gọi là "xe", không có cái "xe" nằm riêng ở đâu SN 5.10
• Sáu xứ: 6 cửa ngõ tiếp xúc với đời SN 56.14
  • Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý
• Ba dấu ấn của mọi thứ SN 22.59
  • Vô thường: không gì đứng yên
  • Khổ: cái gì vô thường thì không thể làm chỗ dựa vững chắc
  • Vô ngã: không có cái "tôi" cố định làm chủ
  • Lập luận dễ hiểu: nếu thân này thật là "của tôi" thì tôi bảo nó "đừng bệnh, đừng già" là nó phải nghe. Nó không nghe, vậy nó không phải "tôi"
• Mọi thứ đang "cháy" SN 35.28
  • Mắt, tai… đang cháy bởi lửa tham, lửa sân, lửa si
• Thái độ đúng: không bi quan. Bác sĩ phải chẩn đoán đúng bệnh thì mới chữa được